Taalkunstige lezersvraag van Favoriete Studente aan Favoriete Docent

Gisterenavond plempte de digitale postduif onderstaande mail in mijn postvak-in. Het was een mail van een studente, die we voor het gemak en de anonimiteit even Favoriete Studente noemen.

Hallo allerbeste en favoriete docent, meneer Doove,

[…] In mijn aantekeningen staat dat de persoonsvorm bij ‘u’ altijd eindigt op een t. Bijvoorbeeld: U hoort nog van ons. – Heeft u daar nog het bonnetje van? – Speelt uw kind nog met poppen?

Nu ben ik de spellingtesten aan het maken en ik maak steeds dezelfde fout. Bij de onderstaande zinnen moet de juiste werkwoordsvorm opgeschreven worden:

  • Schenken u de koffie nog eens in.
  • Verdedigen u tegen de vijand!” schreeuwde hij.
  • Verontschuldigen u als u te laat komt.
  • Pakken u dat cadeautje maar uit!

Alle woorden had ik met een -t geschreven, maar ik snap niet waarom ‘verdedig’ en ‘verontschuldig’ niet op een -t eindigen. Horen bij deze zinnen bepaalde regels?

Ik hoop dat u mij hierbij kunt helpen, want hoe meer ik oefen, des te chaotischer het allemaal wordt.

Groetjes […]

Allereerst wil ik Favoriete Studente nog even complimenteren met het maken van aantekeningen en haar kritische houding. En met de aanhef van het mailtje. Goed, ter zake. Favoriete Studente stelde eigenlijk best een goede vraag. Waarom is het ‘pakt u’ met een -t, maar ‘verontschuldig u’ zonder -t? Mijn eerste reactie was: nou, gewoon, omdat het zo is, want dat hoor je toch?

Met dat antwoord bleek ik vijf seconden later toch niet zo tevreden. Bovendien zou Favoriete Studente ook weinig kunnen met dat antwoord, met als gevolg dat ik haar lievelingsdocent niet meer zou zijn. Dus ben ik in mijn toetsenbord geklommen om het eens geraffineerd uit te leggen.

Maar hoe moet het dan?

Het heeft te maken met drie zogenaamde taalkunstigheden: de ‘gewone werkwoordspelling’, de ‘gebiedende wijs’ en ‘wederkerende werkwoorden’. “Wederkerende werkwoorden?” hoor ik je denken. Daar kom ik zo graag op terug, maar laten we kort met de gewone werkwoordspelling en de gebiedende wijs beginnen. De verklaring in drie stappen!

  • Stap 1: normale werkwoordspelling

De aantekeningen van Favoriete Studente hebben groot gelijk dat je bij het onderwerp u de persoonsvorm als stam+t schrijft (uitzonderingen vergeten we even). Dat verklaart inderdaad de zinnen ‘schenkt u’ en ‘pakt u’. Maar hoe zit het dan bij die andere twee zinnen? Daarvoor hebben we eerst de gebiedende wijs nodig. Op naar stap 2 (ging snel hè, die eerste stap)!

  • Stap 2: gebiedende wijs

Bij de gebiedende wijs ‘gebied’ je iemand iets te doen. Tegen een student zeg ik bijvoorbeeld: “Haal koffie voor mij!” en die student zegt vervolgens tegen mij: “Haal lekker zelf uw koffie, joh!”. Ik beklaag me dan nog even over de aanspreekvorm, waarna het verbeterd wordt: “Haal lekker zelf jouw koffie, joh!” Mijn plaats is duidelijk. Nog een paar voorbeelden van de gebiedende wijs zijn:

“Doe de afwas, meneer Michael!”

“Fiets met zonder mouwen in het donker.”

De bemoeierige vader zei: “Begin op tijd met je huiswerk.”

Misschien is het je opgevallen, maar de zinnen in de gebiedende wijs hierboven hebben (1) geen onderwerp en (2) een persoonsvorm zonder -t. Als je van de zin ‘u fietst naar huis’ een gebiedende wijs maakt, dan wordt het dus ‘fiets naar huis’ (zonder u en zonder -t).

  • Stap 3: wederkerende werkwoorden

Oké, dan de laatste stap: wederkerende werkwoorden. Dat zijn werkwoorden die als een soort boemerang terugkomen naar het onderwerp: ik was me, jij verontschuldigt je, hij beklaagt zich, wij vragen ons af. Het zijn de werkwoorden waar je zich kunt toevoegen aan het hele werkwoord: zich wassen, zich verontschuldigen, zich beklagen, zich afvragen, zich zaggen (die laatste telt niet, dat moet zigzaggen zijn).

In de ik-vorm wordt de zich een me, in de jij-vorm een je, en in de u-vorm een u. Uiteindelijk kun je er altijd ‘zelf’ bij bedenken (ik was mezelf, jij verontschuldigt jezelf, u vraag uzelf af; zie ook het schema).

Enkelvoud Meervoud
1e persoon Ik was me(zelf), mij(zelf) Wij wassen ons(zelf)
2e persoon Jij/u wast je(zelf), u(zelf), zich(zelf) Jullie wassen je(zelf), u(zelf), zich(zelf)
3e persoon Hij wast zich(zelf) Zij wassen zich(zelf)

Als we dan teruggaan naar de twee zinnen uit een van de spellingtoetsen, dan blijkt de u ineens niet het onderwerp te zijn, maar de vervoeging van het woord zelf uit het hele werkwoord (met een mooi woord het wederkerende voornaamwoord):

“Verdedig u(zelf) tegen de vijand!” schreeuwde hij.

Verontschuldig u(zelf) als u te laat komt.

En wat blijkt dan? Als die u’tjes die daar staan niet het onderwerp van de zin zijn, moet de zin dus een gebiedende wijs zijn. En wat hadden we afgesproken over een gebiedende wijs (in een zin zonder onderwerp)? Juist, geen -t achter het werkwoord. Voilà (ik spreek ook vloeiend Frans)!

Tot slot: hoe kun je controleren of een u (of een je) een gewoon onderwerp of een wederkerend voornaamwoord (dus een vervoeging van zich) is? Kijk of je zich toe eraan toe kunt voegen: “Pak uzelf dat cadeautje maar uit.” Kan niet? Dan is u gewoon het onderwerp van de zin.

Dus als we de voorbeeldzinnen van Favoriete Studente nog even terugzoeken, kunnen we ineens de antwoorden wel verklaren:

Schenkt u de koffie nog eens in.

(onderwerp, stam+t)

“Verdedig u tegen de vijand!” schreeuwde hij.

(gebiedende wijs, geen -t)

Verontschuldig u als u te laat komt.

(gebiedende wijs, geen -t)

Pakt u dat cadeautje maar uit!

(onderwerp, stam+t)

Applaus voor jezelf (zonder -t) en een woord van dank aan Favoriete Studente:

Een woord van dank!

Ps. Bonuspunten voor wie raadt wie Favoriete Studente is.

Voor studenten (en andere liefhebbers: meer taalkwesties? Word lid van de groep op Facebook! Stel daar je taal- en huiswerkvragen aan mij, geef en krijg tips en voel je vrij om leuke of handige (en in de verte het liefst taal- en communicatiegerelateerde ;-) berichten te plaatsen voor je studiegenoten en mij.

Deze blog is ook verschenen op de website van de Juridische Hogeschool.

Reacties

  1. Monique zegt

    Naast favoriete docent ook favoriete neef…
    Wat een leerzaam verhaal..
    Zou wel willen dat ik vroeger zo’n docent had gehad..!!
    (Kan deze laatste zin eigenlijk wel???)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *